(By: Dr. Wa-i-sa Sumer, Panaliar Jowai)
I yi i mynsien i wa chlur, I wa khlan hei doh i pran nea mo i wa khlan hei mynsien?
I ialeh hei jingim em i bun ki bynta iwi man I, I wa khlan hei doh i pran i wow poi i chaka thong kawamut. Sei wi wan iwa i pynkhlan iei mynsien i sniaw; wa i thij i pyrkhat iow khynjoh iei wa thmu, kat kam i thrang, i kwah, dei wa tia cha khmat haka nongrim ka wow yeinskhem iow im I hok, dei mynsien chlur i wa noood u chim iaka rai samen
Man u snem, ka 30 tarik u kmai chonglad, man ko ka sngi kawa sniawlangam i heimynsien iong i, sniaw dait thah i hei sniaw iong i, i wa da man i wa dajia ha ka spah snem ka wa 18, sniaw i kam wa dang jia i ynnin ynne.
ILEH wym pleh rata kani ka sngi?
Wa em u khon dap chyrang , u khlawait ka ri, u wa da hun wow pynchah da u radang ha u dieñ pasi,
Dang lah u pynchah dei jingim, bar iow lai heipoh i pyllai iong ki mynder Ri-ban i wow dai ia ka niam ka rukom dustur riti ka jaitbru ha u mynder chi sngi
U ye u kup kat iei kyrdan khlawait ka ri, u ioh iei kyrdan “U WOH ” daman u kni rangbah ka kur u kni rangbah kyrpang ka yung ka sem.
I pyrkhat na pyrdi iong i,
Boi ong i , wa da heh i rata, wa da biang i kyrdan jan boi ioh u ki ini i nam i burom I ni i mutdur wei pyrkhat i iong i, man i mar dei khongpong. U Woh Kiang Nangbah dangman u u wa dang pura khynroo hieh i man i long iong oo ha ki tae ki por. Ymtoh u wa biang hei purae puthi, nae u wa em i kyrdan purea kamwa ia mut dur i , ia ki bru kiwa mih i nam , I pyrutid iong ki. Oo hi man u u wa rep u wa chare masi u wa ka it u ia siat khnam,u put besli, u rah Moo khrah wa kiwi kiwi.
Wan u naka man yung kawa duh kawa duk.wan u na ka kur sookpoh khatar wyrnai naka kur Nangbah. Ka bei ka iong oo ka Rimai Nangbah , U Masan u iong oo U Ksan Sajar Nangbah.na duh wa dang khian u da pynpsiah hei sniaw iong o iei wa chah lehbein ki khon ka RiJaintia deiwa ap u iei parom wa khana ka bei iong oo. Ki phareng kiwa da da psiah cha ki ni ki thain naduh ki snem 1835 nyngkong leh buit tuh wei pynbiej ki iaki khon ka Ri Jaintia dei wymboi pynwit ia ki kam iong ki lada toh ha ki kam niam kam rukom iong ki lane i won i won i kam iong ki jan kamwa 20 snem haroh. Wer pa wer sdang ki u pynyoo bor deiwa chim kabu ki iei man wa jemnood wa jai jai i iong ki kam ki bru kiwa dang em chiboon i duna i tymbuiñ iong ki ha kitae ki por.
U Woh Kiang Nangbah piah nud u , wei dukhi i pyrkhat iong oo hei por wa ka sorkar phareng pynmih hukum ko ioh u su iaka khajna yung ha u snem 1860 I wa ktah jur chuh chuh ia oo toh hei por wa yah u Daloi Tyngker ia ki sahep phareng u psiah ha yung ka manbei Lakhi Pyrdiang ha chilliangraij ka bru kawa duna tymbuin ,ka kup chiiang ka sem chiliang .Mynda kyntait koa iaka ain ka sorkar, da leh bein ki iaka deiwa tympiah tympdung tae panang iaki tiar ki tar iong ka. U Woh Kiang Nangbag heitae I por Iein dap chynrang u , u ialeh pyrchah wa ki. Nalor ini u KIang nangbah ym ye u u chah iei wa kyrtem ki phareng iaki dustur riti ki iong ki khon Ka Ri Jaintia deiwa pynmih hukum u sahep Rowlatt u Deputy commissioner wym chah iaki kur sumer, paswet , pakyntieñ wa kiwi² u thang ki ia ki metiap ha ki thaw thangbru. Kat kam ka niam ka rukom iong ki.
Kat nanglai ki por i sih nang hieñ i, da kwah ki phareng u pynwiar jait ia ka Chad Niam ka chad pastieh kai ksoo ha ialong , kamjuh i klam bein klam khoh iaki bru ha kitae ki por yei wa khein kor ia ki khloo ki kjam dei wum chah ia kiwi u dien khloo nea u pyniap marad ki . Da kynnoh wei din ia ki ki ngeit biej, ki bru khloo.
Ki ni man ki ki kattu katni ki jingjia ki wa pynkhtang ia u Woh Kiang Nang bah haduh wa mih pyrthai u iow iada iaka ri waka jaitbru u iada is ka niam u iada ia ki dustur riti iong ki Pnar ha kitae ki por.
U man nongialam kwah u u ioh iaka sakhi hakatae ka por ha Madiah kmai Blai, heiwa da pynkup pyndein deiwa ngait nud u wabun wa lang ki Blai ki syiem waki 12 dalloi da pynkup pyndien ia o da u Dalloi nartiang daka wait ka stieh dow khnam wa ka Ryntieh kam ka dak iow man u, u nong thwat luti u nong iah khmat u wa chlur u wa nood, u wa em main.
Dei mynsien dap chynrang mih u Woh Kiang Nangbah iow pyrchah iaki phareng deiwa sai u ki buit ki bor iong o ha kiwa bun ki bynta deiwa chna tiar ialeh ki wow eein ki wow chah ki wow ye u iada, ki buid stad kiwa thuh lad iow ioh u pyndep ki, ki phareng
Kini man ki ki dak ki chin kiwa ka patieñ kawa katni tip ko ia i man i long u Woh Kiang Nangbah i mynsien i wym kynran dien, I mynsien i wa dukhi wei dap da i mynsien wa chlur wei wa kut jingmut khlem biang ki tiar ialeh khlem biang ki chipai u Kiang yein u neibynta u iahkhmat , pynioo u ia i jinglong kam u nongialam ia ki te. Na ki tae ki daw mih chibun ki nongbud iong o kiwa hun u yein pyrchah iaki phareng . U Woh Kiang em u ka sap kawa e u kynrad kawa pynemkam hok u.
I kynmo iei dap lyngkhuh snem i iap u Woh Kiang nangbah em i 2 bynta ye u ong wa dap i mynsien i dei piah nud hawa niawtang i ia kitai ki jingjia kiwa sniawsih kiwa yirwait wei pynduh iabor ia u Nong ialam wa khroo haki te ki por.
Chi bynta wan man i sniaw sarong iaka jaitbru wa chisien ka sngi damih u khon dap chyrang u khla wait ka ri uwa hei rata i wa pura khynroo da pynkup ia I kyrdan ia o kam u Woh Kiang Nangbah u Khlawait ka ri Jaintia.
I iohkem ia u Woh Kiang nangbah haki te ki por umtoh wa chem ki o deiwa suk ,tangwa mih ki nongdai ri ki wa em i mynsien bam khniang ki at nud ki bichni kiwa iah luti ia ki phareng cheithaw wa rieh tngen u Woh Kiang Nangbah ha i chnong Mynser Umpara u tae toh u Daloi Tyngken u bru wa chaniah tam iong u Woh Kiang Nangbah tangwa chet kylla u o neibynta i myntoi iong o samen.
Ialeh iaksaid u Woh Kiang Nangbah tangwa ioh kem ki o deiwa suk. Darah ia o ha Iawmusiang wei phasi ia o haka 30 Tarik u kmaichonglad 1862.Tangwa wat haka khyllipmat ka wow tan ki ia u tylle phasi dang pynkyi ki oo uni u dap chynrang ka Ri Jaintia iong i iow ngeit u ia ki iow e kti u ha ki iow iahun wa ki. Tangwa jubab u ia ki dei wa ong wa lada ong u iasuk emkam wa k Phareng u li wan ki chei chnong iong ki wym toh da ki wow pynstad iei iong i. Kamtae iei mynsien i wa jwat i iong oo ym em wa ye u pynkylla .
Ha i ki khon ka ri pnar ong i kyntien khon ka ri Jaintia iadung ia suh chi doh chi snam . Kani da man ka raibi ka jaitbru Pnar iong i kawa da tip da ki longchwa manchwa naduhki tai ki por. Haka juk wa ka por wa katni wan ynne ka sngi 30 tarik u kmai chonglad 2025 to yn ia kular i para khon ka Ri Pnar u pynduh pyndam i iakani ka Raibi kawa pyniamrem ia nga ia phi kam ki khon ka ri India iong i kawa laitluid, to yn pylllait broo i pynda i ia I na kani ka apot kawa bamduh ia i burom i nam iong ka Ri Pnar iong
To Yn pyn duh pyndam iaka iachun ia bi chni pra i iow nang khroo chuh chuh i pyrtuid i nam u Woh Kiang Nangbah u wa da bynda dei jingim iong o ha u dein phasi u wa man uwa hakhmat duh naki sangia ka jaitbru weiwa ym inkhaw u thylliej u iong o .
Ksan nia ia kani ka patien kawa katni.
Im slem Ri Jaintia
I nam i pyrtuid U Woh Kiang Nangbah u neh u sah kylla rata.
