[Da u bah Hubert Thyrniang]

Ki Khynnah skul ki long ka jingkyrmen bad ka lawei ba phyrnai jong ka Ri bad ka jaitbynriew. Ki Skul, ki College, ki University bad kiwei kiwei ki shlem ai jinghikai ban pynnang pynstad ia ki khynnah ki long kum ki karkhana ba pynmih ia ki Riew prohjabieng, ki riew shemphang bad ki banang bastad ki ban synshar bad shakri ia ka Ri bad ka jaitbynriew pateng la pateng. Ka lawei ba phyrnai jong ka Ri bad ka jaitbynriew ka shong ha ka jait jinghikai pynnang pynstad  (education) ba ai ia ki khynnah ha ka porba ki dang shongskul. Haba ka jinghikai kaba bha bad ba paka, ki nonghikai ki ai ha ki khynnah skul ha ka rukom kaba dei, ngi khmih lynti ban iohi ia ka lawei baphyrnai ha ka pateng ban wan. Ka don ka jingong: “Kumba phi bet kumta phin ot”. U Ratan Tata u ong: “Wat pynnang pynstad ia ki khun jong phi ban long ki baRiewspah. Pynnang pynstad (educate) ia ki ban long kiba suk bad ba kmen. Kumta haba ki la heh la san, kin tip ia ka jingkordor jong kiei kiei ym ia ka dor jong ki”. Kane ka mut ban hikai pynsngewthuh ia ki khynnah shaphang ka jingdonkam bad jingkordor ka jingsuk bad ban sngewthuh ia ka jingkordor jong kiei kiei ban ia ka dor jong ki. Kata ka mut ba ka spah bah bashisha ka wan na ka jinghun bad ka jingsuk hapoh lade, ym na kaba ioh ia ka spah ka hajar.
Ka jingduk jing kyrduh ka dei ka bynta jong ka jingim jong ngi ki briew. Ia ka jingduk lah ban batai kum kawei ka bynta ha ka jingim briew ha kaba ki briew ki shah teh mraw ha kata ka jinglong ba thylli bym don eiei. Kiba duk ki shemshitom ban iohia ki jingdonkam jong ki,  kum: ka bam ka dih, ka kup ka sem, ka jaka shong jaka sah, ka riam ka beit, ka bai kali bad kiwei kiwei ki jingdonkam ba man ka sngi. Na ka bynta ki ba duk ngi lah ban ongba: Ia u briew la kha laitluid, hynrei kat shaba phai u shah teh kynjri. Ka jingim jong u baduk ka long kaba tyrkhong.
Ka jingktah jong ka jingduk ia ki khynnah kiba duk bakyrduh ka long kaba khraw haduh katta katta. Ki baduk ki trei shitom miet la bad sngi. Ki trei mynsngi bad ki bam mynmiet. Ki baduk ki im ka jingim kaba jynjar. Teng teng kim ioh wat ia ka jingtrei bylla ruh. Ki shem shitom ban pyndap pynbiang ia ki jingdonkam ha iing ha sem. Ki shem shitom ban ioh pisa ban thied ia kano kano ka tiar ba ki donkam. Ki shem jingeh ban ioh siew bai skul khun, ban siew bai dawai, bad kumta ter ter. Kiba duk kim ju phohsniew ban ioh shong ha ki iing ki babha lane kim ju phohsniew ban ioh ki iing kiba bha. Kiba duk kim ju phohsniew ban ioh thied jaka lane khyndew ban shna iing, lane ban ioh thied kali bad kiwei kiwei.
Ha ka imlang sahlang ki don ki ba riewspah bad ki baduk. Baroh ki ioh pdiang ki jingkyrkhu na u Blei. U Blei u ieid katta katta ia ngi, namar kata u la iai leh sbun ia ngi. Ngi ioh ei ia ka jingshai sngi, ngi ioh u slap, ka lyer, ka um bad ka juh ka por 24 (arphew saw kynta) ha ka shisngi. Na ka bynta ki ba riewspah ki ioh lut baroh ki jingdonkam. Katba ki baduk pat ki shu ioh tang kat ban im. Ka jingduk ka ktah khamtam eh ia ki khynnah kiba duk ba kyrduh. Haba ki khynnah kiba duk ki ioh ka lad ban leitskul, bun napdeng jong ki, ki pyndonkam ia ka kabu ksiar bad ki trei shitom ban lait na ki tyrsim jong ka jingshahteh mraw haka jingduk.
Don shibun ki nuksa jong ki Riewkhraw kynthei bad shynrang, kiba wan na ki long iing kiba duk. Hynrei, da ka jingtreishitom, treiminot thop bad ka jingiaishah ia ki jingeh ba harukom ba ki iakynduh ha ka jingleit pule jongki ban ioh ia ka jingnang jingstad, ki ioh ban kheit ia u soh jong ka jingjop. U myllung Soso Tham u thoh: “Baroh u briew bastad mano balah ban len, la khlem da plie ka lad, kumno u lait ban kren”.  Ki don bun jait ki kam ba ki khynnah baduk ki trei khnang ban ioh leit skul. Don kiba leit shong shakri ha iing jong ki briew, leit ap masi, leit puh lyngkha, leit puh kper, leit bylla said jain, leit trei bylla mesteri, leit trei mechanic, leit trei ha ki dukan welding, leit ap dukan. Don ruh kiba buh dukan type kot (cyber), don ruh kiba leit ap ia ki iing jong kiba heh bahain ne office sorkar, bad kiwei kiwei.
Ka jingpynnang pynstad (Education) ka long u shabi ban plie ia ka tala jong ka patok jingduk jingkyrduh. Ka jingnang jingstad ka pyllait jamin ia ki khynnah baduk ban mih Shabar na ka patok jong ka jingduk bad im laitluid. Dei tang lyngba ka jingnang jingstad, ba ki briew ki lah ban pynurlong ia ka jingphohsniew bad ki jingthmu jong ki. Ki briew ki ba la iohia ka jingnang jingstad bapaka, ki lah ban lehbha bad kyrshan ia ka iing ka sem, kumjuh ruh ki im suk im sain.
 Ka jingnang jingstad ka long kum ka jingkhang kaba plie lad plie lynti ia ki khynnah kiba don ka jingthrang shisha ban long ki khlur jong ka ri bad ka jaitbynriew. Ka jingleit skul ka iarap ia ki khynnah ban kynjoh sha ka kyrdan jong ka nam bad ka burom. Ka jingnang jingstad ka long kum ka lieng. Buh ia u khynnah halor ka lieng jong ka jingpynnang pynstad (education) bad ai lad ia u ban jngi halor ka duriaw jong ka nang jingtip, un shem ia ka jingkmen jong ka jingim. U khynnah uba pyndonkam hok ia ka jinghikai ba paka ba ula ioh, un jngi halor ka duriaw jong ka jingjop. Katba u khynnah uba pynsepei ia ka kabu ksiar jong ka por shongskul, u ngam jyllop ha ka duriaw jong ka jingduk.
Ka jingleit skul pynnang pynstad, ka pynkylla ia ka jingim jong ki briew kynthei bad shynrang. Ha kane ka juk ba mynta, ka sorkarpdeng, lyngba ka National Testing agency (NTA) Ka pynlong ia ki Exam (entrance test) ban ioh rung klass ha ki lain pule bapher bapher hapoh ka jylla bad ka Ri baroh kawei. Lyngba kine ki entrance test, ka la iarap shibun ia ki khynnah baduk ban ioh kiba wan shakhmat ban ioh leit pule ha ki kyrdan bapher bapher kum ki doctor, engeneer, bad kiwei kiwei ha ka jingsiew kaba rit.
Ngi sngewnguh ia ki riew shimet lane ki kynhun jong ki briew kiba iohi jngai, kiba sengia ki skul, ki college bad ki jaka pule bapher bapher ban ai jinghikai pynnang pynstad ia ki khynnah. Ngi iohi ia ki sign board bathoh: Ngi hikai pynnang pynstad ia u briew baroh shirynieng, Ha ka jingmut jingpyrkhat (Mentally), ha ka met ka phad  (Physically) bad ha ka jingimlang sah lang (Socially). Ka Sorkar pdeng bad ka Sorkar jylla ki seng ia ki skul, ki college, ki Engeneering college, ki medical college, bad kiwei kiwei ban iarap ia kito ki khynnah ki batrei shitom, khlem da peit lane niewshiliang iano iano kat kibaioh mark kham bun lane wan ha ki kyrdan bakham ha khmat ban ioh leit pule ha ka jingsiew (admission fee) kaba rit.
Namarkata, ngi lah ban ong ba ka jingleit skul bad pyndep ia ki jingpule ha ki kyrdan bapher bapher ka long kaba donkam eh haduh katta katta ha ka jingimbriew. Khlem ka jingleit skul pynnang pynstad, bun ki baduk ki nangduk nangduk. Ka jingnang jingstad ka pynkylla ia ka jingim jong ki briew baduk. U Anthony J. D Angelo u ong:  Kat shaba phi leit, wat lada ka jinglong ka suinbneng ka long kumno kumno ruh, rah barabor ia la ka jingshai sngi jong phi. Ai ba ka jingshai jong phi kan tyngshain ha ki shnong ki thaw jong phi wat lada ka suinbneng ka kah lyoh. Namarkata ka jingleit skul pynnang pynstad (education) ka long ka atiar kaba khlain bor tam ban ialeh pyrshah lane ban pynduh jait ia ka jingduk.   
Kum u briew uba la ioh jinghikai pynnang pynstad, lyngba kane ka Article, nga kwah ban pynshlur ia baroh ki khynnah kiba wan na ki long iingki baduk ban trei shitom, pule kot minot bad tur ia ki dieng pyngkiang ki ba khang lad ia ka jingpule jong phi. Da ka jingtrei shitom, trei minot bad da ka jingiaishah haduh ban da ioh ia u soh jong ka jingjop. Baroh ki jingphohsniew bad ki jingthmu kin wan urlong tang lyngba ka jingtrei shitom. U Pandit Jawaharlal Nehru u ong: Lada phi pynnang pynstad ia u briew, phi pynnang pynstad ia u briew shimet. Hynrei lada phi pynnang pynstad ia ka briew, phi pynnang pynstad ia ka iing ka sem baroh kawei. Kane ka mut, haduh katno ka long kaba donkam ban pynnang pynstad ia ka khun kynthei khnang ban pynduh jait ia ka jingduk ha ka imlang ka sahlang. Lada ngi kwah ban iohi ka lawei ba phyrnai ha ki khun ki kti lane jong ki khun ki kti, dei ban phah skul ia ki khynnah kynthei bad shynrang.

By yutip

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *