Ka Synjuk Ki Rangbah Kur Ka Bri U Hynñiewtrep ka wer ia baroh ki Rangbahkur ki Wahehkur, ki Rangbahshnong ki longsan mansan shnong jong ka Bri U Hynñiewtrep ban ia wan khnang sha ka jingialang ba la suit la shor ‘Tipkur Tipkha Movement’ bad la pynkhreh ban pynlong ha kylleng ka Ri Khasi Jaintia ki ba dei hapoh ka iktiar jong ki Dorbar Thawaiñ Dalariti ha shityllup ka jylla, kynthup ia ka Khasi Hills Autonomous District Council (KHADC) bad Jaintia Hills Autonomous District Council (JHADC). Ka jingthmu ka ba kongsan ka long ban tehsong ia ki kur baroh da ka ba pynskhem lyngba ki Seng bad Dorbar Kur jong manla kawei-pa-kawei ka kur.
Ka Synjuk ka kyntu ia baroh ki riew rangbah ba kin shim ia kane ka wyrta kum ka dawot ba la wer ia manla ki rangbahkur, wahehkur, rangbahshnong na baroh ki kur ki jait ha jylla bad na shabar jylla, da ka ba long ki ba tipthuh ban kyntiew bui ia la ka kur ha la ka Dorbar Thawaiñ Dalariti (registration of clan in the KHADC/ JHADC) bad ban pyntip ruh ha ka Synjuk Ki Rangbahkur bad Dorbar Ki Wahehkur khnang ba yn lah ban khmih bad buddien ia baroh ki jingdonkam jong ki khun ki hajar ha kano kano ka bynta jong ki jingdonkam ha ka imlang sahlang.
Kumba la mad bad paw lyngba ki lad pathai khubor la shem ba ka jaitbynriew ka la pakhuh ha ki jingkylla ki ba phaloh bad ki ba lah ban kyrtoh lyndet ia la ka imlang sahlang ba yn pyntroiñ bad pynswai ia ka rngiew jong ka jaitbynriew lada ym phikir na ba sdang. Ka la don ka jingleh laplah ban tamti bad mushlia ia ki riti dustur tynrai ha ki ba bun ki liang da ki riew shimet, ki kynhun bad wat da ka iktiar synshar ka ba dei ban sumar bad iada ia la ki riti dustur tynrai, khamtam ia ki laitylli ki snap tynrai jong ka jaitbynriew kata 1. Ka Khyndew, 2. Ka Ktien bad 3. Ka Kur. Kumba la bna paidbah ba ia ka jylla rilum la iakhun ha ka nongrim jong ka ktien kmie- ka ktien Khasi, ha ba ka saw ka sian ka la jia ba la shah pynbor ban pyntian jubor da ka ktien nongwei bad ban iuhroit ia la ka ktien lajong. Da ka ba duriap ki rangbah ha kata ka por, ngi la jop donburom ban ioh la ka jylla rilum ban pynieng rasong ia la ka ktien kmie lajong ba la laitluid na ka jingshah thombor ha ki mynder, hynrei ka ktien Khasi ka dang ia ksaid ban ioh ka jingithuh na ka sorkar kmie haduh mynta mynne.
Hadien kata la wan lynshop sa ka jingleh laplah jong ki paradoh parasnam lajong ban tynneng ban aijait noh sha u shynrang, da ka ba iaidlait noh na ka riti dustur tynrai ban kheiñkur kheiñkha na ka kmie. La dei ban pynkynmaw ba ka riti tynrai Khasi ka da kheiñ ia la ka kur jong ki khun ba pun ba kha na u sohpetkha ka kmie, ym dei da ka ba shu ia ai ne shim jait tang na sla. Nalor kata ka kmie ka ba phalang ia ka syrwet jong ka Meiramew ka dei ka tyllong jingim jong ki pateng longbynriew manbynriew ka ba la wan longdoh longsnam na u symbai u rnai jong u kpa thawlang, kumba u longkñi suitnia na ka kur u long u thawlang sha kiwei pat ki kur ba u poikha. Kita ki longkpa longkñi ki dei ruh ki ba kup ia ka kyrdan rangbahkur ha la ka kur lajong ban iada ia la ki khun ki pyrsa, ki hynmen para kynthei ha la ka rympei. Nangta kita ki longkñi longkpa ki da kiew irat ha ka kyrdan longsan mansan ia la ka Dorbar Kur, ka Dorbar Shnong, ka Dorbar Raij bad ka Dorbar Hima kum ki longsan mansan ki ban bat lakam da ka iktiar synshar ha la ka jylli bad lympung katkum ba la bynshet da la ka rympei iing, da la ka kur ka jait. Kata ka dei ka kyrdan ba la ksan rngiew ia ki shynrang rangbah da ka riti synshar paidbah ba ka iktiar ka shong ha ka Dorbar, ym ha ki longsan mansan shimet- lada dei u Kñi ha Dorbar Iing, u Rangbahkur ha Dorbar Kur, u rangbahshnong ha Dorbar Shnong, u longsan mansan ha ka raij lane wat u syiem u kmie, u lyngdoh u sohblei ha ka Dorbar Hima.
Kane ka riti tynrai na ka kur ka dei ka ba la pynbiang da ki longshwa manshwa ha ka ba korbar ia baroh ka bri ka bsah, ka khyndew ka shyiap bad baroh ka nongtymmen ka nongkhynraw ha u pud u sam jong ka Ri Khasi Jaintia ba mynta. Ka Synjuk ki Rangbah Kur ryngkat ka Synjuk Ki Nongsynshar Shnong la ia khmih pyrman ban phira ia la ka Rikynti katkum ki riti dustur bad ban bat lakam ban ym don kino kino ki jingthmu ban mushlia bad tuklar khlem nongrim.
Yn sdang ia ka jingialang ha Ïing-Dorbar Shnong Smit, Hima Khyrim ha ka Shitarik, Nailar, 2026 naduh 11:00 baje mynstep, bad yn sa ioh ki jingkren halor ka riti tynrai, ka aiñ mynta, ka stad-maian longbynriew manbynriew (Biological and Anthropological Sciences) da ki riewtbit ki ba dei hi da la ki paradoh parasnam lajong. Kane ka dei ym tang ka sur ki paidbah, hynrei ka sur ka ba ud na ka snam jong ka longkur longkha.
