Ka KSU East Jaiñtia Hills District Unit ka pynpaw ia ka jingbynñiaw ia ka jingkren u Symbud Myntri Rangbah ka jylla u bah Prestone Tynsong halor ka mat dewiong ha kaba u la ong ba ka aiñ kam tih dewiong ha jylla kadei jong ka sorkar pdeng kaba ka jylla kam lah ban pynkylla da kaba shu phah kot phah shithi.
Kane ka pyni ba ka sorkar kam shym la ngiat tyngeh lane ban ia tai tyngeh haduh pynban ka hap ban thet kti kumne, ka seng ka kwah ban pynpaw ba 2 ngut ki mynsiem briew ba lui lui ki la kyllon iap ha madan haba ia khih ban plie noh ia u dewiong kaba long ka ja kpoh u paidbah ka jylla hi baroh kawei bad uba lah shibun ban synniang sha ka jylla lyngba ka khajna na une u mar poh khyndew kaba ki paidbah ki la trei bad khaïi da ki phew phew snem bad ka seng kam lah shuh ban pdiang ba kane ka dei kata ka “rat hole mining” hynrei kane ka lah dei bad hap shim ba kadei ka traditional Mining.
Ka kam kamai jakpoh ne ka kam tih bad shalan ia une u mar poh khyndew ha ka District ne ha ka jylla ka long da ki phew phew snem.
Katba ka jingtih dewïong hangne ha ka jylla jong ngi ne hapoh ka District ka dangiaid shait shait, katno ka kmen ka mynsiem jong ki paidbah kiba long trai bad don par dewïong lada dei bun ne khyndiat ka jaka ruh. Ka District ka phuh ka phieng namar ka kiew ka ioh ka kot. Kane ka jingioh nong bad ka jingkiew ka ioh ka kot kam dei tang na ka bynta kito kiba don dewiong, hynrei ka dei ia baroh salonsar naduh ki nongdie dukan bapher bapher wat kito ki dukan barit kum ki dukan waidong. Ki kmie ki kpa ki shlur ban phah skul ia ki khun shaba jngai namar ki don ka jingkyrmen ba kin ym kyrduh namar ka die ka thied ka biang. Ka iarong pla tyngka jong ka sorkar ruh ka rben. Dei hangne la sakhi ba ka kam tih bad khaiï dewïong ka dei shisha kaba wan rah ia ka ioh ka kot ha ka district, ha ka jylla bad jong ka pla tyngka sorkar.
Hynrei kyndit kumba iuh tdong bseiñ ka National Green Tribunal (NGT) ka la khang tdam ia ka jingtih bad shalan ia u dewïong naduh u snem 2014 na ka jingujor ka All Dima Hasao Students Union, kane ka kynhun ka kam ba la pynjaboh ia ka Wah Kupli. Ki paidbah nongshong shnong ki la ang lyngngoh bad sah ha ka um dum. Ki paidbah ki la phai khmat sha ka sorkar ban wad ki lad kumno ban ia said ia kane ka kam. Pynban la 12 snem kynthih ka sorkar kam leh eiei. Ka sorkar ka wan rah pynban da kata ka Large Scale Scientific Coal Mining tang kito kiba don jaka 100 hactre kiba lah ban apply ia kane ka mining. Kane ka pynlong ia kito kiba don tang khyndiat ka jaka ban lynñiar namar ki la sngewthuh ba pleng ka sorkar ba arsap kaba peit shiliang khmat.
Kum ka jingpynkynmaw ba ka NGT ka la khang ia ka jingtih dewiong thliew khnai (Rat hole mining) ha Nagaland, hynrei tang hapoh 5 snem la plie biang namar ba ka sorkar Nagaland ka la lah ban pynbiang ia ka scientific mining katkum ka juk stad technology ban yn ktah ia ka jingim ki nongtrei lem bad ia ka mariang.
Hynrei ka long kaba lyngngoh hangne pat la 12 snem kynthih ka sorkar ka khlem leh eiei. Ngi sngewthuh shai, ban shna ia kata ka Small scale mining kam don jingeh bad ym lah hi ruh ban ngeit ba ka sorkar kam lah ban shna.
Lada ka sorkar ka mon ka lah da kaba suk, hynrei pat lada ka sorkar kam shna kata ka mut ka lah ban don eiei sha lyndet kaba jngai bha ka jingmut. Kumba don ba kynnoh ba ka don kata ka jingkhaïi tuh dewïong sop sop tang kita kiba don jingiadei bad ki heh ki haiñ. Kumta ka seng ka phah kane ka kyrwoh kaba shai ba ka sorkar lada ka kwah shisha ba ka jylla kan kiew bad ba ki briew kin ieng ha la jong ki kjat bad lada ka kwah ba u paidbah un kiew biang ha ka ioh ka kot, ka sorkar ka lah dei por ban khot noh da ka Dorbar Kyrpang (Special Session) bad ruh ban phah da ka resolution lada donkam 100 sien ruh sha ka sorkar pdeng ban pynlait ia ka MMDR Act na ka jylla, lane ban pynsting iaka MMDR Act bad ruh wat ban ia said bad ka sorkar pdeng ba ia u dewiong dei ban ailad iaka jylla ban shna hi ki kyndon ban regulate ia une u mar katkum ka aiñ ha ka jylla khamtam ki thaiñ ba don u dewiong bad ruh ban thaw ia ka expert committee kiba kynthup ia kiba bun ki riewshemphang bad ruh ban pan jingmut na kylleng ka jylla ba iadei bad kane ka aiñ bad ka kam bad ban pynduh noh shisyndon iaka kyntien Rat hole mining bad bujli ia ka da ka Traditional Mining kumba juh long da kaba mana pyrshah ruh ban sumar ia ka mei mariang.
